Tasavvur qiling: siz bir mamlakat hududidasiz. Ammo atrofingizni boshqa davlat o‘rab turibdi. G‘alati tuyuladimi? Aslida dunyoda bunday hududlar juda ko‘p. Ular anklav va eksklav deb ataladi.

Lekin ular o‘rtasidagi farq nimada?

Anklav — bu bir davlat hududining boshqa davlat hududi bilan to‘liq o‘ralgan qismi.

Eksklav esa — davlatning asosiy hududidan ajralib qolgan, unga bevosita tutashmagan qismidir.

Qizig‘i shundaki, aksariyat hollarda bir hudud bir vaqtning o‘zida ham anklav, ham eksklav bo‘ladi. Hammasi qaysi tomondan qarashingizga bog‘liq.

Masalan, Vorux qishlog‘i Tojikistonning asosiy hududidan ajralib qolgan. Demak, u Tojikiston uchun eksklav hisoblanadi. Shu bilan birga, u Qirg‘iziston hududi bilan o‘ralganligi sababli anklav hamdir.

Yana bir muhim jihat bor.

Anklav mustaqil davlat ham bo‘lishi mumkin, eksklav esa doimo biror davlatning ajralgan hududi hisoblanadi.

Bugungi kunda dunyoda atigi uchta sof anklav davlat saqlanib qolgan:

— San-Marino — to‘liq Italiya hududi bilan o‘ralgan.

— Vatikan — Rim shahrining markazida, Italiya hududi ichida joylashgan.

— Lesoto — Janubiy Afrika Respublikasi bilan to‘liq o‘ralgan yagona Afrika davlati.

Eksklavlarga misol sifatida esa G‘azo sektorini keltirish mumkin. U Falastinning asosiy hududidan ajralgan bo‘lib, Isroil va Misr bilan chegaradosh hamda O‘rta Yer dengiziga chiqish imkoniyatiga ega.

Lekin eng qiziq savol boshqa.

Nega davlatlar xaritasi shunchalik murakkab? Kim bunday chegaralarni chizgan?

Buning javobi tarixda yashiringan.

Ba'zi anklavlar yuzlab yillar oldingi urushlar, sulh bitimlari va sulolalar o‘rtasidagi kelishuvlar natijasida paydo bo‘lgan. Boshqalari esa imperiyalar parchalangach, yangi davlatlar tashkil topishi bilan vujudga kelgan.

Markaziy Osiyodagi eng mashhur misollardan biri — Farg‘ona vodiysi.

Sovet davrida bu yerda chegaralar xalqaro emas, oddiy ma'muriy chegaralar edi. Ular iqtisodiy, transport va boshqaruv qulayligi hisobga olinib chizilgan.

Ammo 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalangach, kechagi ichki chiziqlar birdaniga xalqaro chegaralarga aylandi. Natijada bugungi kunda O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston hududlari ichida bir-biriga tegishli anklav va eksklavlar shakllandi.

Ba'zan odamlar: "Bular ataylab qo‘shni davlatlarni ajratish uchun yaratilgan", degan fikrni aytadi. Tarixda ayrim davlatlar chegaralarni geosiyosiy manfaatlarini hisobga olib belgilagan holatlar bo‘lgan. Ammo O‘zbekistonning bugungi anklavlari aynan mamlakatni bo‘lib tashlash maqsadida yaratilgan, degan fikrni tasdiqlovchi ishonchli tarixiy dalillar mavjud emas. Asosiy sabab — Sovet davridagi murakkab ma'muriy va xo‘jalik chegaralarining keyinchalik davlat chegaralariga aylanishidir.

Anklav va eksklavlarning ahamiyati esa faqat tarix bilan cheklanmaydi.

Tasavvur qiling, butun hudud tashqi dunyo bilan faqat bitta yo‘l orqali bog‘langan. Elektr energiyasi, gaz, suv, oziq-ovqat, tez tibbiy yordam — bularning barchasi boshqa davlat hududi orqali o‘tishi mumkin.

Shuning uchun bunday hududlar strategik jihatdan nihoyatda muhim hisoblanadi. Ular transport, xavfsizlik, diplomatiya va qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga bevosita ta'sir qiladi.

Xulosa shuki, xaritadagi oddiy chiziqlar shunchaki geografiya emas. Ular tarix, siyosat, diplomatiya va millionlab insonlarning kundalik hayoti bilan chambarchas bog‘liq. Ba'zan kichkina hudud ham butun mintaqaning kelajagiga ta'sir ko‘rsatishi mumkin.