O‘zbekiston iqtisodiy o‘sish va kambag‘allikni qisqartirish borasida sezilarli natijalarga erishmoqda. Keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2025-yilda yalpi ichki mahsulot 7,7 foizga, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan ko‘rsatkich esa 5,6 foizga o‘sgan. Kambag‘allik darajasi 2024-yildagi 8,9 foizdan 2025-yilda 5,8 foizga tushgan. Shu bilan birga, energiyaga talabning ortishi va havo sifati bilan bog‘liq muammolar iqtisodiy taraqqiyotni ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtirish vazifasini dolzarb qilib qo‘ymoqda.

2025-yil hamda 2026-yilning yanvar–fevral oylarida o‘tkazilgan “O‘zbekiston fuqarolarini tinglab” tadqiqoti xonadonlar bu jarayonga qanday moslashayotganini ko‘rsatadi. Natijalarga ko‘ra, ko‘pchilik energiyani tejash va havo ifloslanishini kamaytirish zarurligini anglaydi. Ammo xohish bilan amaliy harakat o‘rtasida sezilarli tafovut bor. Bunga mablag‘ yetishmasligi, mavjud yordam dasturlari haqida ma’lumotning kamligi va kundalik odatlarni o‘zgartirishdagi qiyinchiliklar sabab bo‘lmoqda.

Energiya tariflaridagi o‘zgarishlar xonadonlar xarajatiga ta’sir qilmoqda. So‘rovda qatnashganlarning 20–29 foizi elektr energiyasi va gaz uchun to‘lovlarni amalga oshirishda qiynalayotganini bildirgan. Xonadonlarning 54 foizi esa asosan mablag‘ tejash maqsadida energiya iste’molini kamaytirgan.

Biroq iste’molni qisqartirish bilan uy-joyni energiya tejamkor holga keltirish bir xil imkoniyatni talab qilmaydi. So‘nggi besh yilda xonadonlarning atigi 22 foizi shu maqsadda uyini modernizatsiya qilgan. Respondentlarning 60 foizdan ortig‘i moliyaviy ko‘mak yo‘qligini asosiy to‘siq deb ko‘rsatgan. Devor va tomni issiqlikdan izolyatsiya qilish, eski uskunalarni almashtirish yoki yangi texnologiyalarni o‘rnatish dastlab katta xarajat talab etadi. To‘lovlarni qoplashning o‘zi qiyinlashgan sharoitda ko‘plab oilalar bunday sarmoyani kechiktirishga majbur bo‘lmoqda.

Ayni paytda energiyani tejash imkoniyati katta. Xonadonlarning qariyb 36 foizi uyidagi issiqlik izolyatsiyasini yetarli emas deb baholagan. Demak, aholiga arzonroq moliyalashtirish imkoniyatini yaratish nafaqat kelgusidagi xarajatlarni kamaytirishi, balki energiya resurslaridan samaraliroq foydalanishga ham yordam berishi mumkin.

Moliyaviy imkoniyat bilan bir qatorda, axborotdan foydalanish ham muhim. Tadqiqotga ko‘ra, aholining qariyb 45 foizi energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan amaldagi qo‘llab-quvvatlash dasturlari haqida bilmaydi. Natijada yordam mexanizmi mavjud bo‘lsa ham, undan foydalanishi mumkin bo‘lgan xonadonlarga yetib bormasligi ehtimoli bor.

Matnda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2025-yil 1-iyuldan boshlab xonadonlarga energiya auditi va ayrim energiya tejamkor uskunalar xarajatlarini qisman qoplash uchun subsidiyalar taqdim etila boshlagan. Quyosh panellari va quyosh suv isitkichlari qiymatining 20 foizigacha, issiqlik nasoslari qiymatining esa 40 foizigacha subsidiyalash nazarda tutilgan. Bunday choralar samara berishi uchun fuqarolar kimlar yordam olishi, qayerga murojaat qilishi va ariza qanday ko‘rib chiqilishini oson topa olishi zarur.

Havo sifati bo‘yicha vaziyatda ham axborotning o‘rni katta. Ekologik xavflardan xavotir yuqori bo‘lsa-da, xonadonlarning faqat 18 foizi havo sifati haqidagi ma’lumotlarni faol izlaydi. Ma’lumotlar muntazam, tushunarli va foydalanishga qulay shaklda yetkazilsa, odamlar o‘z salomatligini himoya qilish bo‘yicha asosliroq qaror qabul qila oladi.

So‘rov natijalari ekologik muammolarni tan olishning o‘zi odatlarni o‘zgartirish uchun yetarli emasligini ham ko‘rsatadi. Xonadonlarning qariyb 74 foizi havo ifloslanishini jiddiy xavf deb hisoblasa-da, 43 foizi uning ta’sirini kamaytirish uchun hech qanday chora ko‘rmaydi. Chora ko‘rayotganlar orasida esa ko‘pincha ochiq havoda kamroq bo‘lish yoki niqob taqish kabi qisqa muddatli yechimlar tanlanadi.

Bu holatni faqat aholining sustligi bilan izohlab bo‘lmaydi. Uy-joyni ta’mirlash yoki toza texnologiyaga o‘tish uchun mablag‘, vaqt va ishonchli ma’lumot kerak. Shu sababli fuqarolarni harakatga undashda tavsiyalarning o‘zi emas, balki ularga amal qilishni osonlashtiradigan sharoit ham muhim.

Havo ifloslanishining sabablari haqida aniq tasavvur shakllantirish ham zarur. Aholi muammoni ko‘pincha chiqindilarni ochiq yoqish va transport bilan bog‘laydi. Energetika, sanoat va isitish tizimlarining hissasi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ham ochiq yoritish ekologik siyosatning qaysi yo‘nalishlari nega ustuvor ekanini tushunishga yordam beradi.

Tadqiqot natijalari bir-biriga bog‘liq uch muammoni ko‘rsatmoqda: xonadonlar energiyani tejashni istaydi, lekin zarur sarmoyani kiritishga qiynaladi; davlat ko‘magi mavjud bo‘lsa-da, ko‘pchilik undan xabardor emas; ekologik xavotir esa har doim ham amaliy choraga aylanmaydi. Shuning uchun yashil rivojlanish siyosati moliyaviy yordam, tushunarli axborot va kundalik hayotda qo‘llash mumkin bo‘lgan yechimlarni birgalikda qamrab olishi lozim.

Bunda energiya samaradorligiga imtiyozli kreditlar va subsidiyalar orqali ko‘maklashish, tarif o‘zgarishlari ta’sirini sezgir xonadonlar uchun yumshatish hamda havo sifati haqidagi ma’lumotlarni ochiq taqdim etish muhim. Shu bilan birga, sanoat chiqindilarini nazorat qilish, energetika va isitish infratuzilmasini modernizatsiya qilish, barqaror transportni rivojlantirish bo‘yicha ishlar davom ettirilishi kerak.

O‘zgarishlarga tayyorlik mavjud: xonadonlarning 80 foizdan ortig‘i energiya samaradorligini xarajatlarni kamaytirish yo‘li sifatida ko‘rishga, 82 foizi esa havo sifatini yaxshilash uchun chora ko‘rishga tayyorligini bildirgan. Endigi vazifa shu tayyorlikni odamlar uchun qulay va moliyaviy jihatdan amalga oshirish mumkin bo‘lgan qarorlarga aylantirishdir.