Bugun multfilm deganda ko‘z oldimizga rang-barang qahramonlar, murakkab kompyuter grafikasi va ajoyib sarguzashtlar keladi. Ammo chizilgan tasvirlarni ekranda harakatlantirish tarixi raqamli texnologiyalardan ancha oldin boshlangan. Uning muhim sahifalaridan biri 1892-yil 28-oktabrda Parijdagi Greven muzeyida ochilgan: fransuz rassomi va ixtirochisi Sharl-Emil Reyno o‘zining «Optik teatr» qurilmasi orqali tomoshabinlarga harakatlanuvchi rasmlarni namoyish etgan.

O‘sha ilk animatsion tomoshalar orasida «Pauvre Pierrot» - «Bechora Pyerro» ham bor edi. Muhabbat, rashk va kulgili vaziyatlarga qurilgan ushbu asar animatsiyaning hikoya aytish imkoniyatlarini namoyon etgan dastlabki namunalardan biri sifatida qadrlanadi.

Rasmlarni «jonlantirgan» ixtirochi

Sharl-Emil Reyno 1844-yilda Fransiyada tug‘ilgan. U optika va tasviriy san’atga qiziqib, harakatsiz rasmlardan harakat taassurotini hosil qilish ustida ishlagan. 1877-yilda praksinoskop deb atalgan qurilmasini patentlagan. Unda ketma-ket joylashtirilgan rasmlar ko‘zgular yordamida harakatlanayotgandek ko‘rinardi.

Keyinchalik Reyno bu tamoyilni rivojlantirib, 1888-yilda «Optik teatr» uchun patentga ariza topshirgan. Yangi qurilma tasvirlarni katta ekranga chiqarish va ularni bir vaqtning o‘zida ko‘pchilikka ko‘rsatish imkonini bergan. Shu tariqa qisqa, takrorlanuvchi harakatlardan voqealari rivojlanib boradigan tomoshaga yo‘l ochilgan.

«Optik teatr» qanday ishlagan?

Reynoning asarlari kamera bilan suratga olinmagan: qahramonlarning har bir holati shaffof materialga qo‘lda chizilib, ranglangan. Tasvirlar uzun tasmaga birlashtirilgan, yorug‘lik va ko‘zgular tizimi esa ularni ekranga uzatgan. Qahramonlar harakati alohida namoyish etiladigan harakatsiz manzara bilan uyg‘unlashgan.

Qurilmani Reynoning o‘zi boshqargan. U harakatni tezlashtirishi, sekinlashtirishi yoki ayrim qismlarni oldinga va orqaga aylantirishi mumkin edi. Demak, namoyishning sur’ati operator ijrosiga ham bog‘liq bo‘lgan. Tomoshabinlar oldida tasvir, musiqa va jonli boshqaruv birlashgan o‘ziga xos ekran tomoshasi yuzaga kelgan.

500 ta rasm - taxminan 15 daqiqalik tomosha

«Bechora Pyerro» 1891-yilda chizilgan. Asar 500 ta qo‘lda ishlangan tasvirdan iborat bo‘lib, ular 36 metrli tasmaga joylashtirilgan. Uning davomiyligi odatda taxminan 15 daqiqa deb ko‘rsatiladi.

Biroq bu raqamni bugungi videolarning qat’iy davomiyligi bilan tenglashtirish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Reyno tasmani qo‘lda boshqargani uchun ayrim harakatlar takrorlangan yoki turli sur’atda namoyish etilgan. Shu sababli 500 ta tasvirni zamonaviy filmning soniyasiga ko‘rsatiladigan kadrlar soniga bo‘lib, tomosha uzunligini hisoblash mumkin emas.

Namoyishga Gaston Polen yaratgan musiqa hamrohlik qilgan. Pianinochi qahramonlar harakatiga moslab jonli ijro etgan, bu esa har bir tomoshaga alohida tus bergan.

«Bechora Pyerro»ni tarixiy jihatdan «katta ekranda ommaga namoyish etilgan dastlabki chizilgan animatsiya asarlaridan biri» deyish aniqroq.

Buning sababi animatsiya tarixida turli texnologik bosqichlar mavjudligidir. Reyno rasmlarni bevosita tasma yuzasiga chizgan. Emil Kolning 1908-yil 17-avgustda Parijda namoyish etilgan «Fantasmagoriya» asari esa chizmalarni kamera bilan kadrma-kadr suratga olishga asoslangan kinoanimatsiyaning muhim ilk namunasi hisoblanadi. «Birinchi multfilm» degan ibora qo‘llanganda aynan qaysi usul nazarda tutilayotgani muhim.

«Bechora Pyerro» bizgacha yetib kelgan. Reynoning yana bir asari - «Autour d’une cabine» tasmasi ham saqlangan. Keyinchalik mutaxassislar ushbu meros asosida qayta tiklangan namoyishlar va kinotalqinlar yaratganlar. Shu bois bugun ko‘riladigan videoversiyani 1892-yildagi jonli tomoshaning aynan o‘zi deb qabul qilmaslik kerak: u tarixiy asarni zamonaviy ekranga moslashtirish natijasidir.

Reynoning namoyishi xotirasi xalqaro miqyosda ham e’zozlanadi. ASIFA - Xalqaro animatsion kino assotsiatsiyasi 2002-yilda 28-oktabrni Xalqaro animatsiya kuni sifatida nishonlash tashabbusini boshlagan. Sana 1892-yildagi «Optik teatr» namoyishiga bag‘ishlab tanlangan.

«Bechora Pyerro»ni tomosha qilish - animatsiyaning ilk ijodiy izlanishlariga nazar tashlash demakdir. Qo‘lda chizilgan yuzlab rasmlar, yorug‘lik, ko‘zgular va musiqa yordamida Reyno ekranda qahramon yaratdi. Uning qahramoni kuldirishi, achintirishi va tomoshabinni kichik bir voqeaga ishontirishi mumkin edi - animatsiyaning bugungacha saqlanib kelayotgan jozibasi ham shunda.