XX asr boshlarida Toshkentning Mirobod mahallasidagi yangi usul maktabida bolalar o‘qish va yozish bilan birga hisob, geografiya va tabiatga oid bilimlarni ham o‘rgandilar. Bu maktabni tashkil etgan Abdulla Avloniy uchun savod chiqarish ta’limning boshlanishi edi. U o‘quvchining fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, sog‘lig‘iga e’tibor berish va xulqini shakllantirishni ham muallimning vazifasi deb bildi. Shu qarash asosida maktab ochdi, darsliklar yaratdi va tarbiya haqidagi fikrlarini alohida kitobda bayon qildi.

Yangi usul maktablari va xayriya faoliyati

Abdulla Avloniy (1878–1934) Toshkentda hunarmand oilasida tug‘ilgan. Maktab va madrasada tahsil olgan, keyinchalik jadidchilik harakatining faol vakillaridan biriga aylangan. Uning muallimlik faoliyati Turkistonda maktab ta’limining mazmuni va o‘qitish usullarini yangilash harakati bilan chambarchas bog‘liq edi. 

Avloniy Toshkentning Mirobod va Degrez mahallalarida yangi usul maktablarini tashkil etdi. Miroboddagi maktabda u bolalarga yer, tog‘lar, daryolar va osmon haqida suhbatlar o‘tkazganini eslaydi. Bu tafsilot uning geografiya va tabiatga oid mavzularni bolalarga qanday tanishtirganini ko‘rsatadi. 1909-yilda esa Avloniy Munavvarqori Abdurashidxonov bilan birga Toshkentda xayriya jamiyatini tashkil etish tashabbusini ilgari surdi. Xayriya ishlari orqali yetim bolalarning ta’lim olishiga ham ko‘maklashildi. 

Savod chiqarishdan axloqiy tarbiyagacha

Yangi usul maktablariga ularning dasturi va o‘qitish usuliga mos kitoblar kerak edi. Avloniy shu ehtiyojni hisobga olib, boshlang‘ich ta’limning turli bosqichlari uchun darslik va o‘qish kitoblarini yaratdi. “Birinchi muallim” savod chiqarishga mo‘ljallangan alifbo darsligi edi. “Ikkinchi muallim” esa o‘qish ko‘nikmasini mustahkamlashga xizmat qilgan. Undagi hikoya va she’rlar bolalarga o‘qishni mashq qilish bilan birga insonning xatti-harakatlari va ularning oqibatlari haqida o‘ylash imkonini bergan. 

“Maktab gulistoni” hamda “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” to‘plami maktab o‘quvchilarining badiiy matnlar bilan tanishish doirasini kengaytirdi. Bu kitoblardan Avloniyning o‘z maktabi bilan bir qatorda Turkistonning boshqa yangi usul maktablarida ham foydalanilgan. Shu tariqa uning muallimlik tajribasi darsliklar orqali boshqa o‘qituvchilar va o‘quvchilarga ham yetib bordi. 

“Turkiy guliston yoxud axloq”da tarbiya masalasi

Avloniyning tarbiyaga oid qarashlari “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida batafsil bayon etilgan. Kitob ilk bor 1913-yilda, ikkinchi marta esa 1917-yilda nashr etilgan. Unda muallif yaxshi va yomon xulqlarni sharhlab, ilm, intizom, vijdon, haqqoniyat, sabr va Vatanga muhabbat kabi fazilatlar haqida fikr yuritadi. Tarbiyaning inson va jamiyat hayotidagi o‘rnini u quyidagicha ifodalaydi.

“Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur.” 

Kitobdagi “Badan tarbiyasi”, “Fikr tarbiyasi” va “Axloq tarbiyasi” bo‘limlari Avloniy bu masalaga qanchalik keng yondashganini ko‘rsatadi. U sog‘liqni bilim olish va mehnat qilishning muhim sharti deb biladi. Bolaning fikrini rivojlantirishda muallimga alohida mas’uliyat yuklaydi. Axloqiy tarbiyani esa yaxshi xulqni shakllantirish va bolaning kundalik odatlariga e’tibor berish bilan bog‘laydi. Shu sababli asarda maktabdagi dars bilan oiladagi tarbiya bir-birini to‘ldiradigan jarayonlar sifatida yoritiladi. 

Ona tili masalasi ham asarda alohida o‘rin tutadi. Avloniy “Hifzi lison” bo‘limida ona tili va adabiyotini asrashni millat hayoti bilan bog‘laydi. Ayni paytda u boshqa tillarni, jumladan, rus tilini bilishning amaliy ahamiyatini ham e’tirof etadi. Uning o‘zbek tilida darsliklar yaratgani bu qarashning amaliy ifodasi edi. 

Matbuot va teatr orqali ma’rifat tarqatish

Avloniy ma’rifat g‘oyalarini maktabdan tashqarida ham yoydi. U 1907-yilda “Shuhrat” gazetasiga asos solib, matbuot orqali ilm va ta’lim masalalarini jamoatchilik muhokamasiga olib chiqdi. Teatrda ham jaholat va farzand tarbiyasiga beparvolikning oqibatlarini ko‘rsatishga e’tibor qaratdi. 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi “Kolizey” teatrida Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi “Turon” truppasi tomonidan sahnalashtirildi. Avloniy ushbu spektaklda Boy rolini ijro etdi. 

Avloniyning o‘zbek ta’limi tarixidagi o‘rni uning muallimlik tajribasi bilan yozma merosi bir-biriga bog‘liqligida ko‘rinadi. U maktabda yangi fanlarni o‘qitdi, bolalar uchun savod chiqarish va mutolaa kitoblarini yaratdi, muallimning o‘quvchi fikri va xulqini shakllantirishdagi mas’uliyatini asoslab berdi. Shu jihatdan uning merosi bugungi ta’lim uchun ham aniq bir savolni o‘rtaga qo‘yadi. O‘quvchi olgan bilimidan qanday foydalanadi va bu bilim uning qarorlari hamda xulqida qanday namoyon bo‘ladi?

Manbalarda Mirobod va Degrez maktablarining ochilgan yillari turlicha ko‘rsatilgani sababli maqolada bu ikki sana keltirilmadi.