Fitrat o‘zbek madaniyati tarixida shoir, nosir, dramaturg, tilshunos, adabiyotshunos va jamoat arbobi sifatida alohida o‘rin egallaydi. Uning merosi XX asr boshlaridagi milliy uyg‘onish jarayonini, ziyolilarning orzu-umidlari va murakkab tarixiy tanlovlarini tushunishga yordam beradi.

Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat 1886-yilda Buxoroda tug‘ilgan. Dastlabki ta’limini ona shahrida olgan bo‘lajak adib keyinchalik Istanbulga yo‘l oladi. 1909–1913-yillardagi Turkiya davri uning dunyoqarashi va ijodiy faoliyatida muhim bosqich bo‘ladi. U bu yerda buxorolik yoshlarning ma’rifiy tashabbuslarida qatnashib, ta’lim va jamiyatni yangilash masalalariga bag‘ishlangan asarlar yaratadi.

Istanbul Fitratga Buxoro hayotiga kengroq qiyosiy nigoh bilan qarash imkonini berdi. Uning dastlabki asarlarida xalqning ahvoli, ilmga munosabat va taraqqiyot yo‘llari markaziy mavzuga aylangani shundan dalolat beradi.

«Munozara»: savol berishga undagan asar

Fitratning jadidchilik tarixidagi mavqeyini belgilagan asarlardan biri — «Munozara». Unda yevropalik kishi bilan buxorolik mudarrisning yangi usul maktablari va ta’limga doir bahsi tasvirlanadi. Muallif suhbat shakli orqali o‘quvchini turli qarashlarni solishtirishga, dalillarni baholashga va mavjud tartiblar haqida o‘ylashga undaydi.

Asarda ko‘tarilgan masala faqat dars berish usuli bilan cheklanmaydi. Ta’limning holati jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy imkoniyatlari bilan bog‘liq holda ko‘riladi. Fitrat uchun ilm o‘rganish xalqning o‘z kelajagini belgilash salohiyatini oshirish vositasi edi.

«Hind sayyohi bayonoti»da ham jamiyat hayotiga tanqidiy nigoh mavjud. Buxoroga kelgan sayyoh kuzatuvlari orqali muallif ta’lim, turmush va boshqaruvdagi muammolarni yoritadi. Begona kuzatuvchi obrazi o‘quvchiga odatiy bo‘lib qolgan holatlarni qayta baholash imkonini beradi. Har ikki asarda taraqqiyparvarlik g‘oyalari yetakchilik qiladi.

Islohot oiladan ham boshlanadi

Fitrat jamiyat kelajagini faqat maktab yoki davlat idoralariga bog‘lamagan. Uning «Oila yoki oila boshqarish tartiblari» risolasida oilaviy munosabatlar, farzand tarbiyasi va avlod oldidagi mas’uliyat haqida fikr yuritiladi.

Asarda oilaning ma’naviy muhiti bilan jamiyat taraqqiyoti o‘rtasidagi bog‘liqlik muhim o‘rin tutadi. Bilimli, sog‘lom va mas’uliyatli avlodni tarbiyalash millat kelajagiga daxldor vazifa sifatida talqin etiladi. Shu jihatdan «Oila» Fitratning ma’rifiy qarashlarini kundalik hayot va tarbiya masalalari bilan bog‘laydigan asardir.

Uning bu qarashlarini o‘z davri sharoitida o‘rganish muhim: risola XX asr boshidagi jamiyatni yangilash ehtiyoji va o‘sha davrning axloqiy tasavvurlari doirasida yaratilgan.

Adabiyot orqali erk va hokimiyat haqida fikrlash

Fitrat ijodida vatan taqdiri va ozodlik mavzusi katta o‘rin egallaydi. «Yurt qayg‘usi» turkumidagi she’r va nasriy parchalarda yurtning ahvoli uchun iztirob, uning kelajagi oldidagi javobgarlik hissi ifodalanadi. «Chin sevish» va «Hind ixtilolchilari» dramalarida esa muhabbat, siyosiy kurash va milliy ozodlik masalalari o‘zaro tutashadi.

Adibning «Abulfayzxon» tragediyasi hokimiyat, zo‘ravonlik va siyosiy mas’uliyat haqida mushohada yuritish imkonini beradigan asarlaridan biridir. Tarixiy voqealar asosidagi bu dramani hukmdor taqdiri bilan birga, qo‘rquv va manfaat hukmron bo‘lgan muhitning oqibatlari haqidagi badiiy talqin sifatida ham o‘qish mumkin.

Fitrat dramaturgiyasining ahamiyati shundaki, unda tarix va siyosat insonning axloqiy tanlovi bilan bog‘lanadi. Hokimiyatga intilish, vijdon va xalq oldidagi burch qahramonlar to‘qnashuvi orqali ochiladi. Uning pyesalari o‘zbek dramaturgiyasi rivojida muhim o‘rin tutgan.

Ma’rifatdan siyosiy faoliyat sari

Fitrat Yosh buxoroliklar harakatining g‘oyaviy yetakchilaridan biriga aylandi. Buxoro amirligida islohotlar o‘tkazish talabi uning faoliyatida ta’limni yangilash masalalari bilan birga rivojlandi. 1917–1918-yillarda Samarqanddagi «Hurriyat» gazetasida muharrir bo‘lib ishlab, matbuot orqali jamoatchilik fikriga ta’sir ko‘rsatdi.

Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgach, Fitrat davlat boshqaruvida qatnashdi. U 1921-yilda maorif, 1922-yilda tashqi ishlar noziri sifatida faoliyat yuritdi, boshqa rahbarlik vazifalarini ham bajardi. Bu faoliyat uning islohot haqidagi qarashlarini amaliy boshqaruv sharoitida sinash davri bo‘ldi.

Fitratning siyosiy yo‘lini bir xil, o‘zgarmas qarashlar ketma-ketligi sifatida tasvirlash qiyin. Amirlikning tugashi, yangi hokimiyatning shakllanishi va sovet boshqaruvining kuchayishi ziyolilar oldiga murakkab tanlovlarni qo‘ydi. Uning hayoti ham milliy taraqqiyot umidlari bilan siyosiy tuzum imkoniyatlari o‘rtasidagi ziddiyatlarni aks ettiradi. 1923-yilda u Buxorodagi lavozimlaridan chetlatilib, keyingi yillarda Moskvada ilmiy faoliyat olib bordi.

Til, adabiyot va musiqa tadqiqotchisi

Fitratning ilmiy merosi uning badiiy ijodi kabi ko‘p qirrali. «Adabiyot qoidalari», «O‘zbek adabiyoti namunalari» va «Aruz haqida» singari ishlari adabiy merosni o‘rganish hamda nazariy tushunchalarni tizimlashtirishga xizmat qildi. U Navoiy, Bobur, Ahmad Yassaviy, Mashrab va boshqa ijodkorlar haqida tadqiqotlar yozdi.

Ona tilining ta’lim va ilm-fandagi imkoniyatlarini kengaytirish ham uning faoliyatidagi muhim yo‘nalish edi. Fitrat o‘zbek tili grammatikasiga oid darsliklar yaratdi, «Chig‘atoy gurungi» doirasidagi til va adabiyot ishlarida qatnashdi.

U musiqa merosiga ham katta e’tibor qaratgan. Buxoro Shashmaqomini to‘plash va notaga yozib olish ishlarini qo‘llab-quvvatlagan, «O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi» asarini yaratgan. Bu izlanishlar Fitrat uchun madaniy merosni asrash va yangilanish bir-biriga bog‘liq vazifalar bo‘lganini ko‘rsatadi.

Qatag‘on bilan uzilgan umr

1937-yilda Fitrat hibsga olindi. Unga sovet tuzumiga qarshi faoliyat bilan bog‘liq siyosiy ayblovlar qo‘yildi. 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlandi. Uning taqdiri Stalin qatag‘onlari davrida o‘zbek ziyolilari boshiga tushgan fojeaning bir qismidir.

Qatag‘on adibning umrini uzdi, asarlarini erkin o‘rganish imkoniyatini esa uzoq vaqt chekladi. Keyingi davrlarda uning merosi qayta nashr etilib, ilmiy va jamoatchilik muhokamasiga qaytdi. 1991-yilda Fitrat Alisher Navoiy nomidagi Respublika Davlat mukofoti bilan taqdirlandi.

Fitratni o‘rganish faqat buyuk bir ziyolining tarjimayi holi bilan tanishish emas. Uning asarlari ta’limning sifati, erkin fikrlash, madaniy xotira va hokimiyat mas’uliyati haqida savollar qo‘yadi. Bu merosning bugungi qimmati ham o‘quvchini tayyor javoblar bilan cheklamay, jamiyat kelajagi ustida o‘ylashga undashidadir.