Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkiston tarixida ta’lim, matbuot va teatrni jamiyatni yangilashning muhim vositalariga aylantirgan ma’rifatparvar sifatida alohida o‘rin tutadi. Uning faoliyatida maktab islohoti, milliy o‘zlikni anglash va xalqning siyosiy huquqlarini himoya qilish g‘oyalari bir-biri bilan chambarchas bog‘langan edi.

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston murakkab ijtimoiy-siyosiy sharoitni boshdan kechirayotgan edi. Mustamlaka boshqaruvi, ta’lim imkoniyatlarining cheklanganligi va iqtisodiy qoloqlik jamiyat oldiga yangilanish zaruratini qo‘ydi. Ana shunday davrda maydonga chiqqan jadidlar taraqqiyotga bilim, tarbiya va ijtimoiy faollik orqali erishish mumkinligini ilgari surdilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy bu harakatning yetakchi namoyandalaridan biri bo‘lib, ma’rifiy g‘oyalarni amaliy tashabbuslar bilan birlashtirdi. Uning maktablar tashkil etish, darsliklar yaratish, matbuot va teatrni rivojlantirish borasidagi xizmatlari Turkiston jadidchiligining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi.

Dunyoqarashning shakllanishi

Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yilda Samarqand yaqinida tug‘ildi. Diniy-ilmiy muhitda voyaga yetib, an’anaviy ta’lim oldi va muftiy darajasiga erishdi. Uning ma’rifatparvarlik qarashlari shakllanishida xorijiy safarlar ham muhim o‘rin tutdi. Xususan, 1899–1900-yillardagi haj safari davomida turli mamlakatlarning ijtimoiy hayoti va ta’lim tajribasi bilan tanishishi unda Turkiston maktablarini yangilash fikrini mustahkamladi.

Behbudiy qarashlarining muhim jihati diniy bilim bilan zamonaviy fanlarni o‘rganishni uyg‘unlashtirishga intilishida ko‘rinadi. U yosh avlodning savodli bo‘lishi bilan cheklanmay, dunyoda kechayotgan jarayonlarni tushunishi, kasb egallashi va jamiyat hayotida ongli ishtirok etishini istardi. Shu maqsad uning pedagogik, publitsistik va ijodiy faoliyatini yagona yo‘nalishda birlashtirdi.

Yangi maktab va yangi tafakkur

Jadidchilik dastlab ta’limni isloh qilish harakati sifatida rivojlandi. Yangi usul maktablarida savod o‘rgatishning samarali yo‘llarini qo‘llash, darslarni tartibli tashkil etish va dunyoviy bilimlarga kengroq o‘rin berish ko‘zda tutilgan edi.

Behbudiy Samarqand atrofida yangi maktablar tashkil etishda ma’rifatparvar muallimlar bilan hamkorlik qildi. Maktabning muvaffaqiyati o‘quv adabiyotlariga ham bog‘liqligini anglab, darslik va qo‘llanmalar yaratdi. Uning “Risolayi asbobi savod”, “Risolayi jug‘rofiyai umroniy”, “Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy”, “Kitobat ul-atfol” kabi asarlari yangi ta’lim ehtiyojlariga javob berishga qaratilgan edi. Geografiya, savod o‘rgatish va yozish ko‘nikmalariga bag‘ishlangan bu kitoblar o‘quvchining dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qildi.

Bu faoliyatning mazmuni maktab hayotidan ancha keng edi. Behbudiy uchun ta’lim islohoti jamiyatning kelajagini belgilaydigan masala bo‘lib, bilimli avlodni tarbiyalash xalqning o‘z manfaatlarini anglashiga zamin yaratardi.

Matbuot orqali jamoatchilik bilan muloqot

Behbudiy ma’rifatni keng yoyishda matbuotning imkoniyatlarini chuqur anglagan edi. U 1913-yilda “Samarqand” gazetasini va “Oyina” jurnalini nashr eta boshladi. “Oyina” 1915-yilgacha faoliyat yuritib, ta’lim, til, tarix, adabiyot va jamiyat hayotiga oid masalalarni yoritdi. Nashr sahifalarida turli ziyolilarning maqola va badiiy asarlari e’lon qilinishi uni fikr almashish maydoniga aylantirdi.

Behbudiy publitsistikasida jamiyatning taraqqiyotiga to‘sqinlik qilayotgan odatlar ochiq muhokama qilindi. U dabdabali marosimlarga ortiqcha mablag‘ sarflash, farzand ta’limiga beparvolik va yangilikka asossiz qarshilik kabi holatlarni tanqid qildi. Uning “Bizni kemiruvchi illatlar” maqolasida mablag‘ va kuchni ilm-ma’rifat yo‘liga yo‘naltirish zarurligi ilgari surilgan. Bu tanqidning markazida xalqning imkoniyatlarini behuda sarflamaslik, ularni kelajak uchun foydali ishlarga safarbar etish maqsadi turardi.

Shu jihatdan, Behbudiy matbuoti o‘quvchini voqealardan xabardor qilish bilan birga, uni o‘z hayoti va jamiyatdagi muammolar haqida fikrlashga undadi.

“Padarkush” va milliy teatrning shakllanishi

Behbudiyning “Padarkush yoxud o‘qimagan bolaning holi” dramasi o‘zbek dramaturgiyasi tarixida muhim burilish yasadi. 1911-yilda yozilgan asar senzura bilan bog‘liq to‘siqlardan so‘ng 1913-yilda nashr etildi. Uning sahnaga chiqishi esa ma’rifatparvarlik g‘oyalarini tomoshabinga bevosita yetkazish imkonini kengaytirdi.

Dramada farzand tarbiyasiga e’tiborsizlik, ilmsizlik va noto‘g‘ri muhitning fojiali oqibatlari tasvirlanadi. Boy oilaning boshiga tushgan kulfat orqali mol-dunyoning o‘zi inson kelajagini kafolatlay olmasligi ko‘rsatiladi. Tarbiya va bilimdan chetda qolgan yoshning jinoyatga aralashuvi oilaviy fojiani jamiyat uchun ogohlantirishga aylantiradi.

1914-yilda “Turon” teatrida sahnalashtirilgan “Padarkush” milliy teatr rivojiga mustahkam zamin yaratdi. Behbudiy teatr orqali kitob va gazeta hali to‘liq qamrab olmagan auditoriyaga ham murojaat qila oldi. Sahnadagi voqea tomoshabinni tarbiya, mas’uliyat va jaholatning oqibatlari haqida o‘ylashga undardi.

Til bilish va milliy o‘zlik

Behbudiy taraqqiyotga erishishda til o‘rganishga alohida ahamiyat berdi. Uning 1913-yilda “Oyina” jurnalida e’lon qilingan “Ikki emas, to‘rt til lozim” maqolasida turkiy, forsiy, arabiy va rusiy tillarni bilish zarurati asoslangan. Muallif bu tillarni o‘z davridagi ilmiy, madaniy va ijtimoiy ehtiyojlar bilan bog‘lab tushuntirgan.

Bu yondashuvda milliy o‘zlikni saqlash va dunyo bilan muloqot qilish bir-birini to‘ldiradi. Ona tilini qadrlash bilan birga boshqa tillarni egallash ilmiy asarlardan foydalanish, yangi bilimlarni o‘zlashtirish va xalq manfaatlarini kengroq maydonda ifodalash imkonini beradi.

Bugun ham Behbudiyning bu qarashlari muhim mazmun kasb etadi. Til bilishning qiymati sertifikat yoki shaxsiy muvaffaqiyat bilan cheklanmaydi: u bilim almashish, madaniyatlararo muloqot va jamiyat rivojiga hissa qo‘shish imkoniyatini kengaytiradi.

Ma’rifatdan siyosiy faollikka

1917-yildagi siyosiy o‘zgarishlar davrida Behbudiy Turkiston musulmonlarining jamoat va siyosiy hayotida faol qatnashdi. U Turkiston muxtoriyati g‘oyasini qo‘llab-quvvatladi. Bu faoliyat uning ma’rifiy qarashlari bilan uzviy bog‘liq edi: xalqning bilimli bo‘lishi, o‘z manfaatlarini anglashi va siyosiy hayotda ishtirok etishi jamiyat taraqqiyotining o‘zaro bog‘langan shartlari sifatida namoyon bo‘ldi.

Behbudiyning yetakchiligi turli faoliyat yo‘nalishlarini bir maqsadga xizmat qildira olganida ko‘rinadi. Maktab bilim berar, matbuot muhokama maydonini yaratar, teatr ijtimoiy muammolarni ta’sirchan ifodalar, jamoat faoliyati esa xalq manfaatlarini himoya qilishga yo‘naltirilardi.

Fojiali qismat va davom etayotgan meros

1919-yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy Buxoro amirligi hududida qo‘lga olinib, Qarshida qatl etildi. Uning hayoti 44 yoshida fojiali yakun topdi. Biroq ta’lim, matbuot va madaniyat sohasida boshlagan ishlari milliy uyg‘onish tarixining ajralmas qismiga aylandi.

Behbudiy merosining bugungi ahamiyati uning ilgari surgan savollarida ham namoyon bo‘ladi: ta’lim yoshlarni hayotga qay darajada tayyorlayapti, jamiyat o‘z mablag‘i va imkoniyatlarini nimaga sarflayapti, ziyoli xalq oldidagi mas’uliyatini qanday bajaryapti?

Mahmudxo‘ja Behbudiy faoliyati bu savollarga amaliy munosabat namunasi bo‘lib xizmat qiladi. U muammolarni yozish bilan cheklanmay, maktab uchun darslik yaratdi, jamoatchilik uchun nashr tashkil etdi, sahna uchun asar yozdi. Uning Turkiston jadidchiligi yetakchisi sifatidagi tarixiy o‘rni ham ana shu izchil faoliyat bilan belgilanadi. Behbudiy merosini o‘rganish - milliy uyg‘onish tarixini anglash, ta’lim va tafakkur erkinligining jamiyat hayotidagi ahamiyatini chuqurroq tushunish demakdir.