Jadid maktablarining rivojlanishi uchun yangi binolar va bilimli muallimlar bilan birga bolalarning tili, yoshi va ehtiyojlariga mos darsliklar ham zarur edi. Toshkentlik ma’rifatparvar, pedagog, shoir va tarjimon Saidrasul Saidazizovning “Ustodi avval” kitobi ana shu ehtiyojga berilgan dastlabki muhim javoblardan biri bo‘ldi.

Saidrasul Saidazizov 1866-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Mahmud dasturxonchi madrasasida tahsil olgan, 1900-yilda rus-tuzem maktabini tugatgan. Keyinchalik o‘zi o‘qigan madrasada mudarrislik qilgan, 1900-yildan rus-tuzem maktabi va o‘qituvchilar seminariyasida “sharqiya muallimi” sifatida faoliyat yuritgan. Uning an’anaviy ta’lim hamda yangi o‘qitish usullari bilan yaqindan tanishligi pedagogik faoliyatida muhim o‘rin tutgan.

Ma’rifatparvar Toshkentda yangi usuldagi mahalliy maktablar ochgan, ularda o‘qituvchilik qilgan. Bu maktablarni rus-tuzem maktablaridagi ta’lim-tarbiya metodikasi asosida ishlab chiqilgan dastur va darsliklar bilan ta’minlagan. U turli ta’lim tajribalarini o‘zlashtirib, ularni mahalliy bolalarning bilim olish ehtiyojlariga moslashtirishga intilgan.

Tovush usuliga asoslangan darslik

Saidazizovning pedagogik merosida “Ustodi avval” — ayrim manbalarda “Ustozi avval” shaklida keltiriladigan darslik alohida ahamiyatga ega. Kitob “tovush usuli”, ya’ni “usuli savtiya” asosida savod o‘rgatishga mo‘ljallangan bo‘lib, yangi usul maktablarida qo‘llash uchun ham qulay edi.

Darslik 1902-yilda nashr qilingan. Ayrim keyingi manbalarda 1903-yil sanasi ham uchraydi, biroq tadqiqotlarda uning 1902-yilda rasmiy ruxsat bilan uch ming nusxada chop etilgani haqida ma’lumot beriladi. Kitob dastlab rus-tuzem maktablarining mahalliy sinflari uchun tayyorlangan bo‘lsa-da, tovush asosida savod o‘rgatish tamoyillariga mosligi tufayli yangi usul maktablarida ham keng qo‘llanilgan.

“Ustodi avval”ning 1917-yilgacha o‘n yetti marta nashr etilgani qayd etiladi. Bu holat o‘sha davrda bolaga tushunarli, ta’lim jarayoniga mos darsliklarga talab katta bo‘lganini ko‘rsatadi. Undan nafaqat o‘zbek bolalari, balki ayrim rus-tuzem maktablaridagi qozoq, qirg‘iz va turkman o‘quvchilari ham foydalangan.

Darslikning turli maktablarda qo‘llanilishi jadid ta’limi tarixidagi muhim jihatni ochib beradi: ta’limning yangilanishi faqat “eski maktab” va “rus maktabi” o‘rtasidagi qarama-qarshilikdan iborat bo‘lmagan. Pedagogik usullar bir tizimdan boshqasiga o‘tgan, mahalliy mualliflar ularni o‘z sharoiti, tili va o‘quvchilarining ehtiyojlariga moslashtirgan. Saidazizov faoliyati ana shu tajriba almashinuvining yorqin misollaridan biridir.

She’riyat va tarjimada ma’rifat g‘oyalari

Saidrasul Saidazizov o‘zbek, tojik va arab tillarida ijod qilgan. Uning adabiy merosidan g‘azal, fard, ruboiy, ta’rix va boshqa janrlardagi she’rlar, shuningdek, publitsistik maqolalar o‘rin olgan. G‘azallarida ishqiy mavzular yoritilgan bo‘lsa, boshqa she’rlarida ilm-ma’rifat, odob va axloq ulug‘langan.

U tarjimon sifatida ham o‘zbek adabiyotiga hissa qo‘shgan. I. A. Krilovning “Tulki bilan uzum”, “Zuluk bilan ilon” kabi masallari hamda L. N. Tolstoyning “Qishloqi birla bolasi”, “Fatonat” singari asarlarini o‘zbek tiliga ilk bor she’riy tarjima qilgan. Bu tarjimalar mahalliy o‘quvchilarni boshqa xalqlar adabiyoti bilan tanishtirishga xizmat qilgan.

Saidazizov V. V. Bartold, A. N. Samoylovich va S. M. Gramenitskiy kabi rus ziyolilari bilan do‘stona munosabatda bo‘lgan. 1910-yilda Moskva va Peterburgga sayohat qilgan. Safar taassurotlari 1910–1911-yillarda “Turkiston viloyatining gazeti”da e’lon qilingan.

1933-yil 2-martda vafot etgan Saidrasul Saidazizovning hayoti va faoliyati ta’lim, adabiyot va tarjimonlikni birlashtirgan ma’rifatparvarlik yo‘lini namoyon etadi. Uning “Ustodi avval” darsligi esa bolaga mos kitob yaratish, samarali o‘qitish usullarini ommalashtirish va savodxonlikni kengaytirish yo‘lidagi muhim qadamlardan biri sifatida qadrlidir.